تاريخچه بازرسي

  گذري بر تاريخچه نظارت و بازرسي در ايران

سازمان بازرسي به صورت تشكيلاتي كه وظيفه نظارت بر حسن جريان امور سازمانهاي اداري و اجراي صحيح قوانين را به عهده دارد از تاسيساتي است كه در ايران پس از ايجاد سازمانهاي اداري جديد و تدوين قوانين مملكتي به وجود آمده و از پيدايش آن بيش از پنجاه و اندي سال نمي گذرد؛ اما نظارت حكومت بر اعضا و كاركنان خود و تفتيش اعمال و رفتار واليان و مامورين دولتي از ديرباز وجود داشته و شايد بتوان گفت سابقه آن نزديك به سابقه تشكيل حكومتها است؛ چون بقاي هر دولت متوقف بر آگاهي و وقوف آن بر اموري است كه در قلمرو آن مي گذرد، اين آگاهي از طريق مفتّشان و خفينه نگاران و پنهان پژوهان ميّسر است. چنانكه خواجه نظام الملك در سياست نامه مي نويسد:
واجب است پادشاه را از احوال رعيت و لشكر و دور و نزديك خويش پرسيدن و اندك و بسيار آنچه رود دانستن و اگر نه چنين كند عيب باشد و بر غفلت و ستمكاري حمل نهند و گزينند. فسادي و دست درازي كه در مملكت مي رود يا پادشاه مي داند يا نمي داند، اگر مي داند و آن را تدارك و منع نمي كند آن است كه همچو ايشان ظالم است و به ظلم رضا داده است و اگر نمي داند، پس غافل است و كم دان و اين هر دو معني نه نيك است. لابد به صاحب بريد حاجت آيد و همه پادشاه در جاهليت و اسلام به صاحب بريد خبر تازه داشته اند تا آنچه مي رفت از خير وشر از آن باخبر بودند. (سياست نامه، ص 73)
همچنين در تاريخ آشور مي خوانيم:
تقريباً در بهار هر سال پادشاه آشور به سمتي براي سركوبي شورشيان روانه بود. جهت آن، حكّامي بودند كه دولت آشور معين مي كرد بي آن كه اعمال آنها را تفتيش كند.
كه اين خود نمايانگر اثر تفتيش در بقاي امنيت و استقرار حكومت و نمايانگر وجود ضرورت مفتشان و بازرسان در حكومتهاي امن و پرتوان است ولي چون به گفته ويل دورانت تاريخ كتابي است كه آدمي بايستي هميشه از وسط آن آغاز كند در اين مورد نيز ناچار بايد از حكومت هخامنشيان آغاز كرد.

بازرسي در ايران قبل از اسلام
بازرسي در حکومتهاي ايراني	بازرسي در زمان ساسانيان
بازرسي در زمان هخامنشيان
بازرسي در ايران بعد از اسلام
بازرسی درزمان معاویه	بازرسي در زمان عباسيان
تعاون بازرسي با محتسب
بازرسي در ايران دوران اسلام
بازرسي در ايران دوران اسلام	نظارت و بازرسي از نظر احاديث اسلامي
بازرسي در ايران در دوران معاصر
بازرسی پس از مشروطیت	بازرسی درزمان پهلوی
بازرسي در استان مازندران	سازمان بازرسي كل كشور
بازرسي پس از انقلاب اسلامي	بازرسي در عصر قاجاريه
دفتر بازرسي كل كشور